Uit elkaar zonder huwelijk: ouderschapsplan bij samenwonen

Ook zonder huwelijk verplicht: het ouderschapsplan

Veel samenwonende ouders denken dat een ouderschapsplan alleen bij echtscheiding verplicht is. Dat klopt niet. Sinds de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding (2009) geldt de verplichting ook voor ouders die niet getrouwd zijn maar wel gezamenlijk gezag over hun kinderen hebben en hun samenleving beeindigen.

De gedachte achter die wet is simpel en gaat over jullie kind: een relatie kan eindigen, het ouderschap niet. Kinderen zijn erbij gebaat dat hun ouders vooraf duidelijke afspraken maken over waar ze wonen, wanneer ze bij welke ouder zijn en wie wat betaalt. Precies dat leg je vast in het ouderschapsplan. In onze checklist zie je welke onderdelen er minimaal in moeten staan.

Verschil met echtscheiding: geen rechter, wel een plan

Het grote verschil zit in de procedure. Bij een echtscheiding dient een advocaat een verzoekschrift in bij de rechtbank en controleert de rechter of er een ouderschapsplan is. Zonder plan neemt de rechter het verzoek meestal niet eens in behandeling. Bij samenwoners werkt het anders:

Eerst checken: hebben jullie allebei gezag?

De verplichting geldt bij gezamenlijk gezag. Bij niet-getrouwde ouders is dat niet vanzelfsprekend, en de regels zijn in 2023 veranderd:

• Kind erkend op of na 1 januari 2023: de erkennende ouder krijgt bij de erkenning automatisch gezamenlijk gezag met de moeder. Aparte aanvraag is niet meer nodig.
• Kind erkend voor 2023: erkenning alleen gaf geen gezag. Jullie moesten gezamenlijk gezag apart aanvragen via het gezagsregister. Veel ouders zijn dit vergeten, en denken onterecht dat ze gezag hebben.
• Twijfel? Check het gezagsregister. Via rechtspraak.nl kun je een uittreksel uit het gezagsregister opvragen. Staat er geen aantekening in, dan heeft alleen de moeder het gezag.

Wat als alleen de moeder gezag heeft?

Heeft alleen de moeder het gezag, dan is een ouderschapsplan niet wettelijk verplicht. Toch is het ook dan verstandig om afspraken vast te leggen, want de andere ouder blijft juridisch ouder met rechten en plichten:

• Recht op omgang en informatie: de erkennende ouder zonder gezag heeft recht op contact met het kind en op informatie over belangrijke zaken zoals school en gezondheid.
• Alsnog gezag aanvragen: de ouder zonder gezag kan gezamenlijk gezag aanvragen. Werkt de moeder mee, dan kan dat samen via het gezagsregister. Werkt zij niet mee, dan kan de ouder sinds 2023 eenzijdig een verzoek indienen bij de rechtbank.
• Onderhoudsplicht blijft: ook zonder gezag moet de juridische ouder meebetalen aan de kosten van het kind. Gezag en alimentatie staan los van elkaar.

Kinderalimentatie: geldt ook zonder huwelijk

De onderhoudsplicht voor je kind staat volledig los van de vraag of jullie getrouwd waren, en zelfs los van het gezag. Elke juridische ouder is verplicht bij te dragen in de kosten van verzorging en opvoeding, tot het kind minimaal 21 jaar is. Bij een ongelijke zorgverdeling of een inkomensverschil betaalt de ene ouder doorgaans kinderalimentatie aan de andere.

Hoeveel dat is, hangt af van de behoefte van het kind en de draagkracht van beide ouders. Met onze alimentatie-calculator krijg je snel een indicatie op basis van de gangbare normen. Leg het bedrag en de afspraken over bijzondere kosten vast in het ouderschapsplan.

Partneralimentatie: in principe niet

Hier zit een groot verschil met echtscheiding. Partneralimentatie is wettelijk gekoppeld aan huwelijk en geregistreerd partnerschap. Waren jullie alleen samenwonend, dan bestaat er geen wettelijk recht op partneralimentatie, hoe lang jullie ook samen waren en ook als een van jullie minder is gaan werken voor de kinderen.

Er is een uitzondering: hebben jullie in het samenlevingscontract (of een andere overeenkomst) een alimentatieplicht afgesproken, dan geldt die contractuele afspraak wel. Check dus wat er in jullie contract staat voordat je hier conclusies aan verbindt.

Samenlevingscontract afwikkelen: woning en spullen

Naast de kinderen moeten jullie ook de praktische kant van het samenwonen afwikkelen. Het samenlevingscontract (als jullie dat hebben) is daarbij het startpunt:

Juist zonder rechter: leg het goed vast

Bij een echtscheiding dwingt de procedure jullie om alles op papier te zetten en kijkt de rechter mee. Bij samenwoners ontbreekt die stok achter de deur. Dat maakt een goed vastgelegd ouderschapsplan juist belangrijker, niet minder belangrijk:

• Bewijs bij conflicten: een ondertekend plan is jullie gezamenlijke afspraak. Loopt het later toch mis, dan is dit het document waar een mediator of rechter op terugvalt.
• Duidelijkheid voor instanties: school, huisarts, gemeente en Belastingdienst vragen regelmatig hoe de zorg is verdeeld en waar het kind staat ingeschreven. Met een plan heb je het antwoord zwart op wit.
• Rust voor je kind: een helder wisselschema en duidelijke afspraken over vakanties en feestdagen geven je kind voorspelbaarheid in een periode die toch al onzeker voelt. Kijk voor de invulling van de zorgverdeling ook bij co-ouderschap regelen.

Veelgestelde vragen